संसाधने
अधिनियम व नियम
शीर्षक
पहा
विभाग
शीर्षक
पहा
| क्रमांक | शीर्षक |
प्रकाशन दिनांक
|
पहा |
|---|
| क्रमांक | शीर्षक |
प्रकाशन दिनांक
|
पहा |
|---|
| क्रमांक | शीर्षक |
प्रकाशन दिनांक
|
पहा |
|---|
| शीर्षक |
प्रकाशन दिनांक
|
पहा |
|---|
| शीर्षक |
प्रकाशन दिनांक
|
पहा |
|---|
| शीर्षक |
प्रकाशन दिनांक
|
पहा |
|---|
अकृषिक आकारणी
' अकृषिक आकारणी ' म्हणजे अकृषिक प्रयोजनासाठी केलेल्या जमिनीच्या उपयोगाच्या संदर्भात, या अधिनियमाच्या उपबंधान्वये किंवा तदन्वये केलेल्या नियमान्वये कोणत्याही जमिनीवर निश्चित केलेली आकारणी.
आकारबंद
गाव नमुना नंबर 1 किंवा आकारबंद म्हणजे जमाबंदी करून तयार केलेला गावातील सर्व क्षेत्राची नोंद असलेला व केवळ शेतजमीनीच्या महसूलाचा लेखा होय.
एकर
1 एकर ज्यामध्ये 40 गुंठे किंवा 40 चौरस साखळी उदा. 43560 चौरस फूट
कमलधारा
पीक उत्पादन आणि उत्पादकांची क्षमता लक्षात घेऊन कर आकारणी (शेतसारा) स्थापित केली गेली. या पद्धतीला कमलधारा म्हणतात. माहिती: मराठेशाहीमध्ये इनाम, वतन आणि मिरास हे शब्द जमिनीच्या महसूल वसुलीशी संबंधित होते. त्याला महसूल घेण्याचा आणि आकारण्याचा अधिकार देण्यात आला. हे अधिकार पारंपारिक होते. 1674 पासून, छत्रपती शिवाजी राजे, "गाव" जमीन महसूल आकारण्यासाठी वापरले होते. पीक उत्पादन आणि उत्पादकांची क्षमता लक्षात घेऊन कर आकारणी (शेतसारा) स्थापित केली गेली. या पद्धतीला 'कमलधारा' असे म्हणतात. प्रत्येक गावात मामलतदारांनी देशमुख, देशपांडे यांच्या मदतीने जमीन महसूल गोळा करण्याचे काम केले.
काटे फाळणी / फोडी टिपण
हे नकाशे सर्व्हे नंबर मधील उपविभागांची मोजणी करून तयार केले आहेत. हे नकाशे सुध्दा परिमाणात नसून ते टिपण स्वरूपात आहेत. हे नकाशे सर्व प्रकारच्या जमीन मोजणीवेळी वापरले जातात.
कोर्ट वाटप नकाशे
दिवाणी न्यायालयाकडून जमिनीच्या विभाजनाचा आदेश झाल्यानंतर त्यानुसार कोर्ट वाटप मोजणी केली जाते. या मोजणी नकाशाच्या आधारे जमिनीचे विभाजन तहसिलदार यांचेकडून केले जाते. त्यामुळे हे नकाशे उक्त जमिनीच्या सीमा निश्चितीसाठी उपयुक्त आहेत.
खातेदार
' खातेदार ' म्हणजे कूळ किंवा सरकारी पट्टेदार खेरीज करून, बिनदुमाला जमिनीचा प्रत्यक्ष कब्जा असलेला धारक पंरतु प्रत्यक्ष कब्जा असणारा धारक हा कूळ असेल त्याबाबतीत, भूमिधारक किंवा यथास्थिति वरिष्ठ जमीन मालक हा खातेदार आहे, असे मानन्यात येईल.
गटबुक नकाशे
फाळणी नकाशे आकसून त्यांचा A4 आकाराच्या कागदावर तयार केलेला नकाशा म्हणजे गट बुक नकाशा होय. हे नकाशे सर्वसाधारणपणे 1:2000, 1:4000 किंवा 1:8000 या परिमाणामध्ये उपलब्ध असून सर्व्हे नंबरमधील हिस्सा नंबरची हद्द निश्चित करण्यासाठी 1:1000 या परिमाणामध्ये नकाशा तयार करावा लागतो.
गावठाण किंवा गावातील जागा
' गावठाण ' किंवा ' गावातील जागा' म्हणजे, कलम 122 अन्वये निश्चित करण्यात आल्याप्रमाणे गावाच्या, नगराच्या किंवा शहराच्या जागेमध्ये समाविष्ट असलेल्या जमिनी.
गुंठा
1 गुंठा = 100 चौ. मी.किंवा 1 चौरस साखळी उदा. 1089 चौरस फूट.
चावडी
' चावडी ' म्हणजे गावाचा कारभार चालविण्यासाठी ग्राम अधिकाऱ्याकडून सर्वसाधारणपणे वापरण्यात येणारी जागा.
जमिनींचे एकत्रीकरण
जमिनींचे एकत्रीकरण म्हणजे, जमिनीच्या तुकड्यांची संख्या कमी करण्यासाठी कोणत्याही गावातील, महालातील किंवा तालुक्यातील किंवा त्याच्या कोणत्याही भागातील जमिनींचे किंवा जमिनीच्या भागांचे एकीकरण करणे व आवश्यक ते त्यांची फेरवाटणी करणे.
जमीन महसूल
' जमीन महसूल ' म्हणजे, कोणत्याही इसमाने धारण केलेल्या किंवा त्याच्याकडे निहीत असलेल्या जमिनीबद्दल किंवा तीत असलेल्या हितसंबंधाबद्दल किंवा त्यावर चालवता येण्याजोग्या हक्क मागणीबद्दल त्याच्याकडून राज्य सरकारला किंवा राज्य सरकारच्या वतीने मिळालेल्या किंवा वैधरित्या मागणी करण्याजोग्या पैशाच्या स्वरूपातील सर्व रकमा किंवा द्यावयाच्या रक्कमा मग अशा रकमा कोणत्याही नावाखाली देण्याजोग्या असोत, आणि राज्य सरकारने त्या त्या वेळी अंमलात असलेल्या कोणत्याही विधीच्या उपबंधान्वये अधिकृत केलेला कोणताही उपकर किंवा पट्टी ; आणि त्यात कोणत्याही उकता धारा (क्लिटरेंट), जुडी किंवा कोणत्याही अधिनियमान्वये, करारान्वये किंवा लेखान्वये तरतूद केल्या्प्रमाणे द्यावयाची इतर कोणतीही रक्कम यांचा समावेश होतो.
टिपण
मूळ भूमापनाच्या वेळी शंकू आणि साखळीच्या सहाय्याने मोजणी करून सर्व्हे नंबरचे टिपण तयार करण्यात आलेले आहे. टिपण नकाशा हा परिमाणात नसतो. विभागात उपलब्ध असलेले हे सर्वात महत्वाचे आणि जुने नकाशे आहेत. हे नकाशे भूमापन करताना सर्व्हे नंबरची सीमा निश्चित करण्यासाठी वापरले जातात.
ट्रँग्युलेशन नकाशे
भूमापन न झालेल्या इनाम गावांची मोजणी सन 1957 च्या सुमारास करण्यात आली. या गावांची मोजणी ट्रँग्युलेशन पध्दतीने करण्यात आली आहे. या शीटवर 1:1000 परिमाणामध्ये सर्व्हे नंबर आणि हिस्सा नंबरचे नकाशे आहेत. या गावांतील सर्व्हे नंबर आणि हिस्सा नंबरच्या हद्दी कायम करण्यासाठी हे नकाशे वापरले जातात.
तुकडा
तुकडा म्हणजे एकत्रीकरण अधिनियमान्वये ठरविलेल्या समुचित प्रमाण क्षेत्रापेक्षा कमी विस्ताराचा जमिनीचा तुकडा.
दुमाला
' दुमाला ' या संज्ञेचा अर्थ, खंड किंवा जमीन महसूल देण्याचे राज्य शासनाचे हक्क जेथवर संबंधित असतील तेथवर पूर्णत: किंवा अंशत: कोणत्याही इसमाच्या मालकीत हस्तांतरीत झालेली, असा होतो.
नगर भूमापन नकाशे
नगरपरिषद, महानगरपालिका क्षेत्रामध्ये नगर भूमापन केले जाते. हे अभिलेख म्हणजे गावातील किंवा नगर भूमापन मर्यादेतील मिळकतींचा नकाशा आहे. हे नकाशे 1:500 या परिमाणामध्ये असून मिळकतींच्या हद्दी नेमक्या जाणून घेण्यासाठी त्यांचा वापर केला जातो.
पार्डी जमीन
' पार्डी जमीन ' म्हणजे गावठाणातील घरांशी संबंधित असलेली लागवड केलेली जमीन
पेाट – खराब वर्ग अ
' पेाट - खराब वर्ग अ' - ज्या जमिनी लागवडीसाठी पूर्णपणे अयोग्य आहेत, म्हणजे खडकाळ क्षेत्र, नाला, खंदक आणि खाणी असलेले क्षेत्र
पेाट – खराब वर्ग ब
' पेाट - खराब वर्ग ब ' - काही विशिष्ट कारणांसाठी राखीव असलेल्या आणि लागवडीसाठी उपलब्ध नसलेल्या क्षेत्राचा समावेश होतो. या सार्वजनिक रस्ते, जलवाहिन्या/वाहिन्या, टाक्या इत्यादीं जमिनी आहेत.
प्रमाणभूत क्षेत्र
प्रमाणभूत क्षेत्र म्हणजे जमिनीच्या कोणत्याही वर्गाच्या संबंधात, एकत्रीकरण अधिनियमातील कलम 5 अन्वये राज्य शासन कोणत्याही विवक्षित स्थानिक क्षेत्रात फायदेशीर लागवड करण्यासाठी आवश्यक असलेले किमान प्रमाण क्षेत्राचा अंतर्भाव होईल.
फाळणी नकाशे / पोट हिस्सा नकाशे / गट प्लॉट नकाशे
हे नकाशे सर्व्हे नंबर मधील उपविभागांची मोजणी करून तयार केले आहेत. हे नकाशे प्लेन टेबल वापरून तयार केले असून ते परिमाणात आहेत. हे नकाशे सर्व प्रकारच्या जमीन मोजणी प्रकरणांमध्ये आणि सर्व्हे नंबरमधील हिस्सा क्रमांकाची सीमा निश्चित करण्यासाठी वापरले जातात.
फेअर स्केच नकाशे
सर्व्हे नंबरमधील उपविभागाच्या मोजणीनंतर तयार केलेल्या फाळणी नकाशाची 'ब' प्रत म्हणजे फेअरस्केच नकाशे आहेत. हिस्सा नंबरची हद्द कायम करण्यासाठी फाळणी नकाशा उपलब्ध न झाल्यास या नकाशांचा वापर केला जातो.
बंदोबस्त नकाशे
पूर्वीच्या मध्य प्रांत (नागूपर विभा्ग) विभागामध्ये मूळ भूमापनाच्या वेळी 1:4000 या परिमाणामध्ये ग्रामनकाशा तयार करण्यात आलेला आहे. मूळ भूमापनाच्या वेळी असणारी खसरा नंबरची हद्द समजण्यासाठी या नकाशाचा उपयोग होतो.
बिघा
स्थानिक पातळीवर 1/3 ते 1 एकर (1/8 ते 2/5 हेक्टर) पर्यंत बदलणारे जमीन क्षेत्राचे मोजमाप. माहिती: तोडरमल यांनी विकसित केलेल्या प्रणालीनुसार, जमिनीचे प्रथम अंदाजे मोजमाप साखळी आणि रॉडने केले गेले आणि क्षेत्रफळाचे एकक 'बिघा' होते.
बिनशेती मोजणी नकाशे
सक्षम प्राधिकाऱ्याच्या परवानगीने जेव्हा भूभाग किंवा त्यापैकी क्षेत्र शेतीतून अकृषिमध्ये रूपांतरीत केले जाते, तेव्हा लेआऊट चे मोजमाप केले जाते आणि संबंधित नकाशे तयार केले जातात.
भूमापन क्रमांक
' भूमापन क्रमांक ' म्हणजे, भूमि अभिलेखात दर्शक क्रमांक देऊन त्याखाली जमिनीच्या ज्या विभागाचे क्षेत्रफळ आणि आकारणी स्वतंत्रपणे नोंदण्यात आली असेल तो जमिनीचा भाग आणि त्यामध्ये (एक) कोणत्याही विधी अन्वये कोणत्याही क्षेत्रात अमलांत आलेली अंतिम नगररचना योजना, सुधारणा योजना किंवा धारण जमिनीच्या एकत्रिकरणाची योजना यान्वये पुनर्प्रस्थापित भूमि-खंडाचा (प्लॉट्स) आणि (दोन) नागपूर, वर्धा, चांदा व भंडारा या जिल्ह्यातील खसरा क्रमांक म्हणून ओळखण्यात येणाऱ्या कोणत्याही दर्शक क्रमांकाखाली भूमि-अभिलेखात नमूद केलेल्या जमिनीच्या कोणत्याही भागाचा समावेश होतो.
भूमापन निशाणी
' भूमापन निशाणी ' म्हणजे, या अधिनियमाच्या प्रयोजनासाठी भू-करासंबंधी (कॅडस्ट्रल) भू-मापनाच्या प्रयोजनासाठी उभारण्यात आलेली निशाणी.
भूमि अभिलेख
' भूमि अभिलेख ' म्हणजे, या अधिनियमाच्या उपबंधान्वये किंवा त्याच्या प्रयोजनाकरिता ठेवलेले अभिलेख; आणि त्या संज्ञेत राज्यात अंमलात असलेल्या कोणत्याही विधी अन्वये कोणत्याही क्षेत्रात अंमलात आलेल्या आणि अशा विधिअन्वये किंवा अन्यथा कोणत्याही महसूल किंवा भूमापन अधिकाऱ्याकडे पाठविण्यात आलेल्या अंतिम नगर रचना योजनेचे, सुधारणा योजनेचे किंवा धारण जमिनीच्या एकत्रीकरणाच्या योजनेचे नकाशे व आराखडे यांच्या प्रतीचा समावेश होतो.
भूसंपादन मोजणी नकाशे
धरणे, रस्ते, महामार्ग आणि इतर सार्वजनिक उद्देशांसाठी शासन विविध जमीन धारकाकडून जमीन घेते. अशा सर्व संपादनासाठी संबंधित भूसंपादन संस्थेसह विभागाद्वारे संयुक्त मोजणी केली जाते. या नकाशामुळे जमिनीच्या भूभागाची अद्ययावत स्थिती समजते.
मालमत्ता पत्रक
महाराष्ट्र जमीन महसूल (ग्राम, नगर व शहर सर्वेक्षण) नियम 1969 मधील नियम 7 नुसार चौकशीचे अंतिम निकाल, जमिनीच्या प्रत्येक खंडाबाबत मालमत्ता पत्रक म्हणून संबोधल्या जाणाऱ्या नमुना 'ड' मधील पत्रकात वेगवेगळे नोंदण्यात आले आहेत
रयतवारी
रयतवारी प्रणाली अंतर्गत जमीन महसूल भरण्यासाठी शेतकरी थेट सरकारला जबाबदार असतो. माहिती: प्रकरणे व्यवस्थित करण्यासाठी सर हेक्टर मुनरो यांनी १७९३ मध्ये मद्रास प्रेसिडेन्सीमध्ये सुरू केलेली पद्धतशीर रयतवारी पद्धत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमध्ये स्वीकारण्यात आली.
वाडा जमीन
' वाडा जमीन ' म्हणजे, गुरे-ढोरे बांधण्यासाठी किंवा पीक किंवा वैरण खत किंवा तत्सम इतर वस्तु साठविण्यासाठी वापरलेली गावठाणातील खुली जागा.
सर्व्हे नंबरचे कापडी अस्तर लावलेले नकाशे
सर्व्हे नंबर च्या गावनकाशाच्या छापील प्रतीस कापडी अस्तर लावण्यात आले आहे. सर्व्हे नंबर चा हा नकाशा त्या गावांतील टिपण उपलब्ध नसल्यास, टिपणाच्या पुनर्गठनासाठी पर्यायी अभिलेख म्हणून वापरला जातो.
सविस्तर भूमापन मोजणी नकाशा
सन 1978 ते 1994 या कालावधीत विदर्भ विभागात (आता नागपूर विभाग) झालेल्या पुनर्मोजणीमध्ये सविस्तर मोजणी नकाशे तयार करण्यात आले आहेत. नागपूर आणि अमरावती विभागातील पुनर्मोजणीवेळी हे नकाशे तयार करण्यात आले आहेत.
साझा
' साझा' म्हणजे कलम 4 अन्वये साझा म्हणून रचना करण्यात आलेला तालुक्यातील गावांचा गट.
स्थानिक क्षेत्र
स्थानिक क्षेत्र म्हणजे एकत्रीकरण अधिनियमातील कलम 3 अन्वये राजपत्रात स्थानिक क्षेत्र म्हणून जाहीर केलेले कोणतेही क्षेत्र.
| क्रमांक | शीर्षक | प्रकाशन दिनांक | पहा |
|---|
| क्रमांक | शीर्षक | प्रकाशन दिनांक | पहा |
|---|
| क्रमांक | शीर्षक | प्रकाशन दिनांक | पहा |
|---|
| शीर्षक | प्रकाशन दिनांक | पहा |
|---|
| शीर्षक | प्रकाशन दिनांक | पहा |
|---|
| शीर्षक | प्रकाशन दिनांक | पहा |
|---|
